Làm thế nào để nâng cao cảm thụ tác phẩm văn học cho học sinh

Kỳ cuối: Rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm

http://giaoduc.edu.vn/news/nhip-cau-su-pham-672/lam-the-nao-de-nang-cao-cam-thu-tac-pham-van-hoc-cho-hoc-sinh-ky-cuoi-ren-luyen-ki-nang-doc-dien-cam-160037.aspx

Thứ Tư 27 Tháng tư 2011 08:04 GMT+7  

  anh minh hoa

Giáo viên chỉ nên đưa ra lời bình khi học sinh cảm nhận chưa tới chưa đánh giá xác đáng về một TP văn học…                   (ảnh minh họa). Ảnh: N.Anh
Ngữ điệu và giọng điệu trong dạy học môn văn trước hết được thể hiện ở khả năng đọc diễn cảm và ngữ điệu giảng bàicủa giáo viên. Vậy đọc diễn cảm là gì?
    Ngoài việc đọc đúng quy tắc ngữ pháp đúng đặc trưng thể loại thì mỗi tác phẩm có một giọng điệu riêng. Nắm bắt đúng giọng điệu của tác phẩmchính là nắm bắt đúng tư tưởng và tình cảm của tác giả. Tác phẩm trữ tình cần đọc khác với tác phẩm tự sự; đọc đoạn đối thoại khác đoạn độc thoại nội tâm; đọc văn tả khác đọc văn kể văn tường thuật; đọc văn chính luận khác với đọc bài tùy bút… Tùy từng văn bản cụ thể mà giáo viên và HS có thể chọn cho mình một “tông giọng” phù hợp.
1. Có thể xem đọc diễn cảm là nghệ thuật . Đọc diễn cảm không phải là “khoe giọng” mà là sự thể hiện xúc động của trái tim. Thơ là âm vang của cảm xúc. Đọc thơ là để làm cho tác phẩm thơ vang lên như một bản nhạc làm cho nó ngân nga trong hồn người. Đọc ở đây là thể hiện sự cảm thụ và thể nghiệm sâu sắc về tác phẩm là làm sao để người khác cũng có thể sản sinh những ấn tượng tương tự như mình. Diễn cảm ở đây hoàn toàn không phải là ở sự uốn éo đầu lưỡi mà thể hiện những cảm xúc nội tại của tâm hồn.
Cách đây đúng 30 năm khi còn là sinh viên khoa văn tôi được một thầy giáo của mình đọc cho nghe bài thơ Quê hương của Giang Nam. Phần đầu của bài thơ thầy đọc chậm rãi (nhưđang nhấm nháp những kỉ niệm ngọt ngào tuổi ấu thơ): Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường/ Yêu quê hương qua từng trang sách nhỏ/….Tôi nắm bàn tay nhỏ nhắn ngậm ngùi/ Em vẫn để yên trong tay tôi nóng bỏng… đến đoạnngười lính trở về nhận được tin cô gái mất… thầychuyển giọng đột ngột:
Hôm nay nhận được tin em/ Không tin được dù đó là sự thật/ Giặc bắn em rồi quăng mất xác/ Chỉ-vì-em-là-du-kích… em ơi…/ Đau-xé-lòng-anh…chết-nửa-con-người…”.
Nhịp điệu dồn dập đó nói lên nỗi đau bất ngờ bàng hoàng không thể tin được trước một sự thật đau lòng. Thầy không cần giảng giải nhiều nhưng chúng tôi ai cũng đỏ hoe con mắt. Cho đến bây giờ nỗi xúc động đến lạnh người trong tôi vẫn còn nguyên khi nhớ về bài học và giọng đọc của thầy tôi năm đó. Đó chính là hiệu quả của ngữ điệu đọc mà người thầy mang lại cho học trò của mình.
Khi rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm cho HS dù chỉ trong một thời gian ngắn trong tổng số 45 phút của tiết học tôi thường lưu ý cho HS về cách đọc từng loại văn bản. Khi một HS đọc diễn cảm một văn bản nào đó tôi cho rằng HS đó đã hiểu được giá trị của văn bản ít nhất là 50%.
Ví dụ: Bài Cáo bình Ngô của Nguyễn Trãi phải đọc một cách dõng dạc hùng hồn: Từng nghe: Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân/ Quân điếu phạt trước lo trừ bạo/ Nước Đại Việt ta từ trước/ Vốn xưng nền văn hiến đã lâu/ Núi sông bờ cõi đã riêng/ Phong tục Bắc Nam cũng khác/ Từ Triệu Đinh Lý Trần bao đời xây nền độc lập/ Cùng Hán Đường Tống Nguyên mỗi bên xưng đế một phương/ Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau/ Song hào kiệt đời nào cũng có.
Đọc Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu ta phải đọc sao cho toát lên cái bi hùng của văn tế…
Bằng hình thức đọc diễn cảm giáo viên có thể tạo cho HS những bất ngờ hứng thú giúp các em có cảm nhận mới mẻ về văn bản kích thích khả năng liên tưởng trí tưởng tượng để thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của văn bản. Có thể nói rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm là biện pháp hữu hiệu trong rèn luyện cảm thụ văn học cho HS.
2. Sử dụng lời bình trong giờ đọc hiểu môn văn: Bình văn là thể hiện một liên tưởng thẩm mỹ của người đọc đối với tác phẩm. Một lời bình hay đúng lúc đúng chỗ có khả năng đánh thức liên tưởng của HS là con đường dẫn HS thâm nhập tự nhiên vào thế giới nghệ thuật văn bản góp phần nâng cao giá trị thẩm mỹ của bài văn bài thơ khơi dậy ở trái tim non trẻ của các em tình yêu con người và cuộc đời để các em biết ghét cái ác cái xấu hướng tới chân thiện mỹ. Biện pháp này cho phép giáo viên phát huy phẩm chất nghệ sĩ của mình; và cũng vì thế kích thích mầm sáng tạo của HS tạo nên sự giao lưu cộng hưởng về tình cảm trong giờ văn.
Ví dụ: Khi giảng đến đoạn Thúy Kiều trao kỷ vật cho Thúy Vân:
Chiếc vành với bức tờ mây/ Duyên này thì giữ vật này của chung giáo viên có thể hướng dẫn HS phân tích: Kỉ vật là hiện thân của tình yêu là bức tờ mây ghi lời thề chung thủy là chiếc vành Kim Trọng đã trao cho Thúy Kiều để làm tin. “Giữ” nghĩa là không trao hẳn mà chỉ để em giữ hộ; “của chung” là của ba người. Kiều không đành lòng trao kỉ vật cho em không nỡ rời xa những gì nồng nàn tha thiết nhất của tình yêu…; nhịp câu thơ ngắt đôi nghe như có tiếng nấc nghẹn ngào trong đó… HS trình bày được những ý như vậy đã là hay nhưng nếu biết đưa vào một lời bình ngắn gọn đúng lúc thì hiệu quả thẩm mĩ của giờ học sẽ tăng lên đến bất ngờ.
Chẳng hạn ở đây giáo viên có thể đưa ra lời bình về từ “của chung” của Hoài Thanh: “Bao nhiêu đau đớn dồn vào hai tiếng đơn sơ ấy”. Đau đớn vì duyên thì trao mà tình không trao nổi. Kỉ vật với Thúy Vân chỉ đơn giản là vật làm tin nhưng với Thúy Kiều nó lại là tình yêu.
Lời bình là sản phẩm của sự xúc động sâu sắc trước vẻ đẹp của văn bản nhưng giáo viên không được lạm dụng biện pháp này. Bởi lẽ nhiệm vụ chính của giáo viên là tổ chức để HS cảm thụ và lĩnh hội giá trị của văn bản chứ không phải là trổ tài trình diễn để “thôi miên” các em. Do đó giáo viên chỉ đưa ra lời bình khi HS cảm nhận chưa tới đánh giá chưa xác đáng và những lời bình lúc đó có tác dụng hỗ trợ tiến tới khắc sâu ấn tượng cho HS tạo nên những khoái cảm thẩm mỹ. Giáo viên phải chọn bình những chi tiết nào là điểm sáng nghệ thuật và chọn được cách nói ấn tượng độc đáo nhằm tác động mạnh đến cảm xúc của HS.
Với mong muốn góp phần nâng cao cảm thụ tác phẩm văn chương cho HS trong giờ đọc hiểu môn văn tôi mong nhận được sự trao đổi góp ý chân thành của đồng nghiệp và những ai quan tâm đến vấn đề này.
Phan Thị Thanh Vân
(GV văn Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng TP.Vinh Nghệ An)

Phan Thanh Vân

Gửi Mai (Mai Lan).Cô ơi cho em hoi vê: Những đổi mới của Nguyễn minh Châu ở lĩnh vực văn xuôi sau 1975? Cô giúp em trên những dàn ý cơ bản được không a.?
---
Cuối năm học nên cô rất bận không có thời gian giúp em việc này. Em thông cảm.

Phan Thanh Vân

Gửi Mai

GƯI MAI
Cô cho địa chỉ trang web có bài viết của thày Chu văn Son về Xuân diệu - nhà thơ mới nhát trong những nhà thơ mới mà sao em đọc thì lại thâý đó là tập hợp một số bài viết của những ngừoi khác chứ đâu có phải của thày.Em có nghe danh thày là giảng viên Dhsp.em cung rát muon tham khao bài của thày cô ạ.cô giúp em với.em cam on cô nhiều
----
Cô muốn em đọc bài viết ở trang địa chỉ cô gửi cho em. Ngoài ra em có thể vào google và gõ tên tác giả Chu Văn Sơn và tên bài viết mình muốn tìm.
Chịu khó nhé. Cô bận nên không có thời gian để làm hộ em việc này.
Mình là người đang hoàng ham hiểu biết không cần thiết phải thay đổi tên và địa chỉ mail liên tục đâu em ạ. Máy tính của cô cài chế độ nhận biết người viết góp ý nên cô biết được điều này. Em làm như vậy cô thấy không vui.
Thông cảm nhé!

mai

hoi dap

Cô ơi. Cô cho địa chỉ trang web có bài viết của thày Chu văn Son về Xuân diệu - nhà thơ mới nhát trong những nhà thơ mới mà sao em đọc thì lại thâý đó là tập hợp một số bài viết của những ngừoi khác chứ đâu có phải của thày.Em có nghe danh thày là giảng viên Dhsp.em cung rát muon tham khao bài của thày cô ạ.cô giúp em với.em cam on cô nhiều.

mailan

mai

Chào cô Vân.Cô ơi cho em hoi vê: Những đổi mới của Nguyễn minh Châu ở lĩnh vực văn xuôi sau 1975? Cô giúp em trên những dàn ý cơ bản đượ không a.?

Phan Thanh Vân

bach duong

bach duong:
"Xuân Diệu là nhà thơ mới nhất trong những nhà thơ mới"?
-Sự khác nhau giữa Thơ cũ và Thơ mới bắt đầu từ sự đổi khác của tâm lý con người của cách xúc động... Xuân Diệu trước hết đại biểu cho những con người tiếp xúc với văn hóa phương Tây ngay từ nhà trường. Ông là con người của ham muốn say đắm muốn sống hết mình…
-Thế giới nghệ thuật trong thơ XD đầy xuân sắc và tình tứ trong đó chnẩn mực của cái đẹp không phải là thiên nhiên mà là con người. (Ví dụ: Tháng giêng được so sánh với cặp môi thiếu nữ: tháng giêng ngon như một cặp môi gần hàng liễu được so với hình ảnh người thiếu nữ …)
- Nghệ thuật thơ Xuân Diệu có 2 điểm đáng chú ý: Xuân Diệu chịu ảnh hưởng mạnh của thơ tượng trưng Pháp và cũng chịu ảnh hưởng của thơ Đường.
- Sáng tạo của Thơ mới trên phương diện thể thơ gồm hai phần: một là đưa thể tám chữ lên mức hoàn chỉnh và thứ hai là có những cách tân mới đối với các thể cũ như thơ bảy chữ thơ lục bát.
...
Em có thể tham khảo bài viết của TS Chu Văn Sơn (Ba đỉnh cao thơ Mới)
http://edu.go.vn/pages/hoc-truc-tuyen/ElearningDetail.aspx?docid=5136&sid=39

bach duong

hoi dap

Em chào cô.cô có gọi ý gì cho việc giải thích nhận định "Xuân Diệu là nhà thơ mới nhất trong những nhà thơ mới"có bài viết nào viết về vấn đề này có thể tin cậy mà cô có thể cho em tham khảo được không?
Em cảm ơn cô.

Phan Thanh Vân

Gửi Mai

Mai:
Cô có thể gợi ý cho em biết dạy học tiếng việt theo phương pháp hướng vào hoạt động giao tiếp có khác gì so với hướng hoạt động cấu trúc được không ạ?
---
Theo cô được biết các nguyên tắc đặc thù của phương pháp dạy – học tiếng Việt bao gồm:
- Nguyên tắc rèn luyện ngôn ngữ gắn liền với rèn luyện tư duy;
-Nguyên tắc hướng hoạt động vào giao tiếp;
- Nguyên tắc chú ý tới trình độ tiếng Việt vốn có của học sinh;
-Nguyên tắc so sánh và hướng tới hai dạng nói và viết.
-nguyên tắc đảm bảo mối quan hệ hữu cơ giữa dạy học tri thức và rèn luyện kỹ năng.
Câu hỏi: Phân biệt hướng hoạt động vào giao tiếp và hướng hoạt động cấu trúc ... cô chưa rõ. Em hỏi trực tiếp GV của em nhé!
Chúc vui

mai

hoi dap

Chào cô Thanh Vân. Cô có thể gợi ý cho em biết dạy học tiếng việt theo phương pháp hướng vào hoạt động giao tiếp có khác gì so với hướng hoạt động cấu trúc được không ạ?

Lê Trung

Góp ý

Học sinh chưa yêu văn chương phụ huynh xem nhẹ vai trò của môn Văn
Điều này đầu tiên là hệ quả của việc thầy dạy dở dạy đối phó; sau nữa là do học sinh không có lòng say mê văn chương. Có người lớn tiếng bảo “học sinh yêu văn học” rồi họ chỉ ra truyện tranh in không đủ bán nhiều học sinh đọc truyện trong lớp… Chỉ căn cứ vào các hiện tượng đó mà khẳng định học sinh yêu văn chương thì đúng là chỉ “nhìn thấy cây mà không thấy rừng”. Việc đọc sách của học sinh chủ yếu nhằm thỏa mãn trí tò mò các em chỉ đọc một số truyện tranh có nhiều yếu tố hoang đường hay li kỳ hoặc các loại truyện tình mùi mẫn còn mảng thơ ca và các loại truyện khác các em hình như không ngó ngàng đến. Vả lại học sinh đọc để mà đọc để thỏa mãn trí tò mò chứ không nhằm đọc để khám phá cái hay cái đẹp của tác phẩm. Sau khi các em đọc say mê một đống truyện tranh nếu ai đó bảo các em nêu một vài nhận xét về truyện đó thì các em sẽ lè lưỡi lắc đầu bỏ đi. Do đó chúng ta cũng chẳng lấy làm lạ là tại sao học sinh không đọc kỹ tác phẩm không soạn kỹ lưỡng các bài văn trong sách giáo khoa trước khi đến lớp không chịu suy nghĩ để cùng thầy khám phá nội dung và nghệ thuật bài văn bài thơ.
Học văn là học người. Học văn giỏi không chỉ giúp học sinh khám phá thế giới nghệ thuật hiểu biết sâu sắc cuộc sống ứng xử tốt hơn trong mọi mối quan hệ hàng ngày mà còn giúp các em học tốt các môn học khác. Thế nhưng phần lớn phụ huynh quan niệm chưa đúng vai trò của môn Văn. Họ cho môn Văn không quan trọng bằng các môn thuộc khoa học tự nhiên và ngoại ngữ; rằng học văn dễ không cần đầu tư nhiều thời gian công sức cũng có thể học được làm được bài chứ không phải “cắn bút” như môn Toán Lí Hóa. Từ sai làm tai hại đó mà họ chỉ nhắc nhở con em mình ngày đêm luyện giải các dạng bài tập Toán Lí Hóa hoặc tìm những thầy cô giỏi các môn đó cho con em mình theo học.
Nói tóm lai môn Văn “xuống cấp” là do từ cả hai phía: người dạy và người học nhưng trách nhiệm đầu tiên và chủ yếu thuộc về người dạy.

Lê Trung

Góp ý

Việc giáo viên Văn chưa “sống chết với nghề” có thể do các nguyên nhân sau:
- Đời sống của giáo viên tuy được cải thiện nhưng chưa đáp ứng đủ yêu cầu. Đồng lương của giáo viên hiện nay chưa cho phép họ mỗi tháng trích ra vài trăm nghìn đồng để mua sách báo.
- Chưa có chính sách khuyến khích người tài mà còn mang tính bình quân cứ “đến hẹn” lại lên lương như nhau.
- Cách ra đề thi thiếu tính sáng tạo; cách làm đáp án và cách chấm thi coi trọng đủ ý hơn là ý hay. Cách hiểu ra đề “phải nằm trong chương trình” mang tính máy móc nên cả thầy và trò chỉ dạy và học một số bài cố định trong sách giáo khoa.
- Do ít đọc sách ít viết bài cho báo tạp chí… nên tình yêu văn chương của thầy cô cứ nguội dần theo năm tháng.